Warmtewinning uit een warmtecollector kunstgrasveld: uitleg en wat levert het werkelijk op?
Kunstgrasvelden worden steeds vaker genoemd als mogelijke warmtebron voor gebouwen en woningen. De techniek is nog relatief jong maar er liggen inmiddels meerdere pilots warmtecollector kunstgrasvelden. In publicaties wordt gesproken over honderden huishoudens die met één warmtecollector kunstgrasveld kunnen worden verwarmd. Dat klinkt indrukwekkend. Maar wat betekent dit precies?
Term kunstgras collectorveld: de Nederlandse kennisbronnen gebruiken inmiddels vrijwel allemaal het begrip collectorveld: een kunstgrasveld met leidingen/collectoren waarmee warmte uit het opgewarmde veld wordt onttrokken. De overheid gebruikt zelfs de term “warmtecollectorvelden” als officiële datasetnaam.
Warmtewinnng uit een kunstgrasveld kan met een kunstgras warmtecollectorveld.
Waarom “warmtecollector”? Omdat het systeem in de eerste plaats warmte verzamelt:
Een warmtecollector kunstgrasveld produceert geen elektriciteit zoals een zonnepaneel en ook geen elektriciteit zoals een windturbine. Het systeem haalt voornamelijk thermische energie (warmte) uit het warme kunstgras en de ondergrond.
Uitleg verschillende termen
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Warmtewinning | Warmte onttrekken en benutten |
| Warmtecollector | Systeem waarmee warmte wordt opgenomen |
| Thermische energie | Energie in de vorm van warmte |
| Warmtepomp | Verhoogt de temperatuur naar een bruikbaar niveau |
| Warmteopslag | Opslaan van warmte voor later gebruik |
| Zonnepanelen | Zetten zonlicht om in elektriciteit |
| Zonnecollector | Zet zonnestraling om in warmte |
Thermische energie is simpel gezegd: warmte-energie. Het is de energie die ontstaat door de beweging van deeltjes in een materiaal. Hoe warmer iets is, hoe meer thermische energie het bevat.
Warmtecollector kunstgrasveld
De zon verwarmt het kunstgras. Daardoor ontstaat thermische energie (warmte) in het kunstgras en de onderliggende constructie. Een warmtecollector kan die warmte opnemen:
zoninstraling → warm kunstgras → warme vloeistof in leidingen → warmtewisselaar → opslag/WKO of warmtepomp → bruikbare warmte → woning/gebouw
Een warmtepomp kan die warmte vervolgens op een hogere temperatuur brengen voor bijvoorbeeld:
- verwarming van woningen;
- verwarming van een sporthal, kantine, kleedkamers;
- warm tapwater;
- verwarming van een zwembad.
| Energie | Wat is het? | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Thermische energie | Warmte | Warm kunstgrasveld |
| Elektrische energie | Elektriciteit | Zonnepaneel/windmolen |
| Chemische energie | Energie in brandstoffen | Aardgas |
| Kinetische energie | Bewegingsenergie | Draaiende windturbine |
Thermische energie uit een kunstgrasveld: wat levert het werkelijk op?
Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het aantal huishoudens te kijken, maar vooral naar de hoeveelheid warmte die daadwerkelijk beschikbaar komt en hoe deze warmte wordt gebruikt.
300 huishoudens betekent niet 300 energieneutrale woningen. De uitspraak “een kunstgrasveld kan maximaal 300 huishoudens van energie voorzien” kan gemakkelijk verkeerd worden begrepen. In dit artikel is deze zin opgenomen.
Het betekent niet dat 300 woningen gedurende een jaar volledig geen gas of elektriciteit meer nodig hebben. Het gaat om een hoeveelheid warmte die op jaarbasis vergelijkbaar kan worden gemaakt met de warmtevraag van een bepaald aantal woningen.
Een woning gebruikt echter niet alleen energie voor verwarming. Ook elektriciteit is nodig voor bijvoorbeeld:
- verlichting;
- koelkast en andere huishoudelijke apparatuur;
- televisie en computers;
- elektrisch koken;
- ventilatie / airco ;
- laden van een elektrische auto.
Die elektriciteit wordt niet rechtstreeks door een kunstgrascollector geleverd. 300 huishoudens is daarom een vergelijking van warmtevraag en geen aantal volledig energieneutrale huishoudens.
Hoe werkt warmtewinning uit kunstgras?
Een kunstgrasveld absorbeert een groot deel van de zonnestraling. Daardoor kan de temperatuur van het kunstgras op zonnige dagen sterk oplopen. Onder het kunstgras kan een systeem van warmtecollectoren worden aangebracht. Een vloeistof stroomt door leidingen en neemt warmte op. De warmte kan vervolgens worden:
opgevangen → getransporteerd → opgeslagen → opgewaardeerd → gebruikt voor verwarming.
Een warmtepomp kan de relatief lage temperatuur van de gewonnen warmte verhogen naar een temperatuur die geschikt is voor gebouwverwarming of warm tapwater. Daarvoor is wel elektriciteit nodig.
Het totale systeem bestaat dus niet alleen uit het kunstgrasveld. Warmtewinning is niet hetzelfde als energieopwekking met zonnepanelen. Dit verschil is belangrijk. Een zonnepaneel zet zonlicht om in elektriciteit. Een kunstgrascollector gebruikt het kunstgras als warmte-opnemend oppervlak en levert thermische energie. Je kunt daarom niet zomaar zeggen: “Een kunstgrasveld levert meer energie dan een zonnepaneel.” Je moet eerst bepalen welke energie je vergelijkt.
1 kWh elektriciteit en 1 kWh warmte zijn energetisch beide 1 kWh energie, maar ze hebben een andere toepassing en economische waarde. Elektriciteit kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor verlichting, apparaten, vervoer én een warmtepomp. Warmte kan vooral worden gebruikt waar daadwerkelijk een warmtevraag bestaat.
Is een kunstgrascollector efficiënter dan zonnepanelen?
Niet zonder meer. Een recent technisch rapport over kunstgrascollectoren rekent voor een volledig uitgerust voetbalveld van ongeveer 6.700 m² met circa 1,5 miljoen kWh thermische energie per jaar. Dat komt neer op ongeveer 224 kWh thermische energie per m² per jaar. Dat is een interessante hoeveelheid warmte. Maar deze waarde mag niet één op één worden vergeleken met de elektriciteitsproductie van zonnepanelen. Bij zonnepanelen hangt de opbrengst af van het geïnstalleerde vermogen, de oriëntatie, hellingshoek, instraling en eventuele schaduw. Milieu Centraal rekent bijvoorbeeld voor een modern paneel van 435 Wp met ongeveer 380 kWh elektriciteitsproductie per paneel per jaar. (Milieu Centraal)
Bovendien is een kunstgrasveld normaal gesproken al nodig als sportvoorziening. Daar zit juist het interessante voordeel. Hetzelfde oppervlak krijgt een tweede functie Het kunstgrasveld is in de eerste plaats een sportveld. Met een warmtecollector wordt hetzelfde oppervlak daarnaast een warmtebron. Dat is iets anders dan een stuk grond uitsluitend gebruiken voor energieopwekking.
Sportveld + warmtecollector = dubbel ruimtegebruik.
Dat kan ruimtelijk interessant zijn in stedelijke gebieden waar grond schaars is.
En hoe zit het met een windmolen? Ook een windmolen moet je niet rechtstreeks vergelijken met een kunstgrascollector. Een windmolen produceert elektriciteit. Een kunstgrascollector produceert voornamelijk warmte. Windenergie kan daardoor voor veel meer toepassingen worden ingezet dan alleen verwarming. De elektriciteit kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor gebouwen, industrie, vervoer en warmtepompen.
Het voordeel van een kunstgrascollector zit ergens anders.
Een sportveld ligt vaak al op een locatie waar energie nodig is: bij een sporthal, zwembad, school, clubgebouw of woonwijk. De warmtebron ligt daardoor mogelijk dicht bij de warmtevraag. Dat kan het aantal benodigde transportkilometers en de aanleg van infrastructuur beperken. Het belangrijkste voordeel: dubbel ruimtegebruik
Dit is misschien wel het sterkste argument voor warmtewinning uit kunstgras.
Een zonnepark heeft ruimte nodig voor energieopwekking. Een windpark heeft ruimte nodig voor de plaatsing en exploitatie van windturbines. Een kunstgrascollector kan worden aangebracht onder een oppervlak dat al een maatschappelijke functie heeft.
Het veld blijft: een kunstgras, voetbalveld, hockeyveld; korfbalveld; trainingsveld of sportvoorziening. En krijgt daarnaast een tweede functie: warmtebron. Dat maakt warmtewinning uit kunstgras vooral interessant als voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik. Maar is een kunstgrasveld daarmee een efficiënte energiebron?
Dat moet per project worden onderzocht.
Een belangrijke vraag is namelijk niet alleen: “Hoeveel warmte kunnen we uit het veld halen?”
maar ook: “Kunnen we die warmte daadwerkelijk gebruiken?”
Een veld kan technisch veel warmte leveren, maar wanneer er geen geschikte afnemer in de omgeving is, heeft een groot deel van die warmte weinig directe waarde.
Daarom zijn minimaal de volgende onderdelen nodig:
- warmtecollectoren;
- circulatiepomp;
- warmtewisselaar;
- eventuele warmteopslag;
- warmtepomp;
- warmtenet of gebouwinstallatie;
- geschikte afnemers;
- elektriciteit voor de installatie.
De economische en energetische waarde wordt dus bepaald door het hele systeem, niet alleen door het kunstgrasveld.
Alleen warmte bij warm weer?
De warmteopbrengst is het grootst bij zonnig en warm weer. Dat betekent niet dat het systeem alleen op warme dagen nuttig is. Een deel van de warmte kan tijdelijk of seizoensgebonden worden opgeslagen. Hierdoor kan warmte die in de zomer wordt verzameld later worden gebruikt. Dat is belangrijk omdat de grootste warmteproductie en de grootste warmtevraag niet op hetzelfde moment plaatsvinden.
Zomer: veel zon → veel potentiële warmte.
Winter: veel warmtevraag → weinig zonnewarmte.
Daarom is opslag een belangrijk onderdeel van een goed ontworpen systeem. Een collectorveld moet dus niet worden gezien als een warmtebron die iedere dag van het jaar dezelfde hoeveelheid warmte levert.
Kan het ook in de winter warmte leveren?
Ja, maar de opbrengst is sterk afhankelijk van de omstandigheden. Ook in de koudere maanden kan warmte uit de omgeving en het veld worden onttrokken. De beschikbare zonnewarmte is dan echter veel lager dan in de zomer.
In de praktijk wordt daarom gekeken naar een combinatie van:
collectorveld + opslag + warmtepomp + andere warmtebronnen.
Volgens ervaringen uit Nederlandse projecten kan ook bij lagere buitentemperaturen warmte aan een kunstgrasveld worden onttrokken. De daadwerkelijke opbrengst verschilt echter sterk per systeem en situatie. (Sportvelden.info)
Hoeveel energie levert één voetbalveld?
Voor een voetbalveld van ongeveer 6.700 m² wordt in een recent technisch rapport een jaarlijkse thermische productie van circa 1,5 miljoen kWh genoemd. Hetzelfde rapport noemt een gemiddelde warmteproductie van ongeveer 200 W/m² onder directe zoninstraling en piekwaarden van circa 350 W/m². (openresearch.amsterdam)
Maar deze cijfers moeten als project- en modelafhankelijk worden beschouwd.
De werkelijke opbrengst wordt onder andere bepaald door:
- oppervlakte van de collector;
- type kunstgras;
- constructie van de onderbouw;
- hoeveelheid zoninstraling;
- buitentemperatuur;
- windsnelheid;
- bodemgesteldheid;
- temperatuur van de collectorvloeistof;
- warmteverlies;
- opslagcapaciteit;
- gebruik van de warmte;
- rendement van de warmtepomp.
Daarom is het niet correct om te stellen: “Ieder kunstgrasveld levert 1,5 miljoen kWh per jaar.”
Een betere formulering is: Voor een volledig uitgerust kunstgrasveld van circa 6.700 m² wordt in een recente berekening een thermische jaaropbrengst van ongeveer 1,5 miljoen kWh genoemd. De werkelijke opbrengst is afhankelijk van het ontwerp, de locatie en de manier waarop de warmte wordt benut.
Wat betekent 1,5 miljoen kWh warmte? 1,5 miljoen kWh is een grote hoeveelheid thermische energie. Maar ook hier moet worden opgelet met de presentatie. De hoeveelheid warmte die het collectorveld produceert, is niet automatisch gelijk aan de hoeveelheid warmte die uiteindelijk nuttig bij woningen terechtkomt. Er zijn verliezen en er is elektriciteit nodig voor onder andere pompen en een warmtepomp.
Daarom zijn voor een goede beoordeling minstens vier cijfers nodig:
- thermische opbrengst van het collectorveld;
- warmteverlies tijdens opslag en transport;
- elektriciteitsgebruik van het systeem;
- bruikbare warmte bij de eindgebruiker.
Pas daarna kun je bepalen wat het systeem daadwerkelijk bespaart.
Een warmtepomp verandert de rekensom. De collector levert relatief laagwaardige warmte. Een warmtepomp kan deze warmte op een hoger temperatuurniveau brengen. Een warmtepomp met een COP van bijvoorbeeld 4 betekent dat gemiddeld ongeveer 4 kWh warmte wordt geleverd voor iedere 1 kWh elektriciteit die de warmtepomp gebruikt.
Dat betekent echter niet dat er “vier keer zoveel energie” wordt opgewekt.
De elektriciteit wordt gebruikt om warmte te verplaatsen en op een hoger temperatuurniveau te brengen. Voor een eerlijke vergelijking moet daarom worden gekeken naar het totale systeemrendement.
Waar zit de echte meerwaarde? De meerwaarde van een warmtecollector onder een kunstgrasveld zit waarschijnlijk niet in het simpele antwoord: “Dit is efficiënter dan een windmolen of zonnepaneel.”
De meerwaarde kan juist bestaan uit de combinatie van:
1. Bestaand oppervlak. Het sportveld is toch al nodig.
2. Dubbele functie. Het oppervlak blijft sportveld en wordt tegelijkertijd warmtecollector.
3. Lokale warmtebron De warmte kan direct worden gebruikt bij een sportcomplex, zwembad, school of woningen.
4. Warmteproductie dicht bij de gebruiker. Er kan minder afstand zitten tussen warmtebron en warmtevraag.
5. Mogelijkheid tot warmteopslag. Zomerwarmte kan worden opgeslagen voor later gebruik.
6. Mogelijke verkoeling van het kunstgras. Door warmte aan het veld te onttrekken kan de oppervlaktetemperatuur onder bepaalde omstandigheden worden verlaagd.
Maar er zijn ook kritische vragen:
- Een collectorveld is geen automatische duurzaamheidswinst.
Bij een nieuw project moeten bijvoorbeeld deze vragen worden gesteld:
- Hoeveel warmte wordt werkelijk geproduceerd?
- Hoeveel daarvan kan worden gebruikt?
- Hoeveel elektriciteit gebruikt de installatie?
- Hoeveel kost de aanleg?
- Hoe lang gaat het systeem mee?
- Wat gebeurt er bij vervanging van het kunstgras?
- Is de warmteafnemer dichtbij genoeg?
- Is warmteopslag noodzakelijk?
- Blijft het veld voldoen aan de sporttechnische eisen?
- Wat gebeurt er wanneer de warmtevraag lager is dan de warmteproductie?
- Milieugevaarlijk, kans op lekkage leiding warmte geleiding en vorstbestendig vloeistof.
- is er schaduw (van b.v. bomen) op het veld.
Dit zijn belangrijkere vragen dan alleen het aantal huishoudens dat in een presentatie wordt genoemd.
| Eigenschap | Kunstgrascollector | Zonnecollector | PV-zonnepaneel | Windmolen |
|---|---|---|---|---|
| Belangrijkste energie | Warmte | Warmte | Elektriciteit | Elektriciteit |
| Gebruikt zonnewarmte | Ja | Ja | Nee, gebruikt zonlicht | Nee |
| Produceert elektriciteit | Nee | Nee* | Ja | Ja |
| Produceert direct warmte | Ja | Ja | Nee | Nee |
| Warmtepomp mogelijk | Ja | Ja | Ja, met opgewekte elektriciteit | Ja, met opgewekte elektriciteit |
| Warmte kan worden opgeslagen | Ja, zie technische de mogelijkheden | Ja zie technisch de mogelijkheden | Indirect, bijvoorbeeld via warmtepomp/warmteopslag | Indirect |
| Dubbel gebruik sportveld | Ja | Nee | Niet standaard, *oprolbaar systeem. Succesvolle eerste pilot zonnetapijt, nu grootschalige proef | Nee |
| Belangrijk voordeel | Warmte + bestaand sportoppervlak | Hoge benutting van zonnewarmte | Veelzijdig inzetbare elektriciteit | Elektriciteitsproductie op grote schaal |
| Belangrijk aandachtspunt | Warmtevraag, opslag en sporttechnische kwaliteit | Warmtevraag en opslag | Oppervlak, oriëntatie en netaansluiting | Locatie, ruimte en infrastructuur |
De tabel laat vooral zien dat het geen zin heeft om alleen naar “rendement” te kijken.
De toepassingen zijn verschillend.
Onze kritische conclusie
Warmtewinning uit een kunstgrasveld is een interessante ontwikkeling, maar de claim “één veld verwarmt 300 huishoudens” moet altijd worden voorzien van uitleg.
Het gaat om een vergelijking met een bepaalde warmtevraag, niet om 300 woningen die volledig onafhankelijk worden van gas en elektriciteit.
De belangrijkste potentiële kracht van een collectorveld is juist de combinatie:
bestaand sportoppervlak + warmtewinning + lokale warmtevraag + mogelijk warmteopslag. Daarmee kan hetzelfde stuk grond meerdere functies krijgen.
Voor gemeenten en sportverenigingen kan dat een interessant win-winprincipe zijn: het sportveld blijft sportveld en wordt tegelijkertijd onderdeel van de lokale energievoorziening.
Maar de uiteindelijke waarde moet worden bepaald met een volledige energiebalans.
Niet het aantal huishoudens in de reclame is bepalend, maar de hoeveelheid werkelijk bruikbare warmte, het energiegebruik van het totale systeem, de investering, de levensduur en de lokale warmtevraag.
Dat is de informatie die nodig is om te beoordelen of warmtewinning uit een specifiek kunstgrasveld technisch, energetisch én financieel interessant is.
Warmtecollector kunstgrasvelden pilots
Belangrijk: niet iedere locatie die als “collectorveld” wordt genoemd, is al volledig operationeel als warmtebron voor gebouwen.
Locaties met een warmtecollector kunstgrasveld
| Locatie | Sportveld | Status / toepassing |
|---|---|---|
| Zwolle – Be Quick ’28 | Kunstgras pupillenveld 45 × 32 m | 2022 pilot Zwolle Kleine pilot 1e locatie warmtecollectoren onder het veld, praktijkmetingen, niet aangesloten op gebouw |
| Zwolle – Sportpark Marslanden | Kunstgrasveld, ca. 300 m² pilot | 2022 Pilot Zwolle Kleine pilot 2e locatie warmtecollectoren onder het veld, praktijkmetingen, niet aangesloten op gebouw |
| Amersfoort | Klein pilot-/experimentveld zand ingestrooid kunstgrasveld | 2022 kleine test pilot met warmtewinning |
| Eindhoven – korfbalvereniging Rust Roest | Kunstgras korfbalveld, ca. 4.500 m² | 2023 zie evaluatie gemeente Eindhoven Collectorveld vangt de warmte op onder korfbalveld in Eindhoven – Duurzame Sportsector.nl |
| Zaanstad – ZVC ’22, Sportpark Hoornseveld | Kunstgras voetbal-hoofdveld, >8.500 m² collectoroppervlak. mails infill | 2024; gekoppeld aan zwembad De Slag In 2027 wordt een nieuw Zwembad (binnenbad) aangesloten op het veld. Aansluiten van woningen is in onderzoek. |
| Gouda – SV DONK | Kunstgras voetbalveld 100 × 64 m kurkinfill | 2024 Warmtewinningsveld, gekoppeld aan WKO Clubgebouw van SV Donk. |
| Amsterdam | Kunstgrasveld(en) | 2026 Recente toepassing; Diverse pilot velden onderdeel van scale_Up Kunstgras als energiebron in Amsterdam en Haarlem |
| Den Haag | Kleiner collectorveld aangelegd (500 m2) naast een Multifunctionele Accommodatie (3 scholen, kinderopvang, sportzaal) | 2026 De berekening is dat het gebouw voor 85% van het gas af kan door het collectorveld. |
De twee Zwolse projecten waren de eerste Nederlandse praktijkproeven. De gemeente Zwolle beschreef ze destijds expliciet als de eerste toepassingen van warmtewinning uit kunstgrasvoetbalvelden.
Eindhoven is interessant, omdat daar volgens de actuele FAQ van Kenniscentrum Sport & Bewegen sprake is van het grootste operationele project waarbij de warmte daadwerkelijk wordt afgenomen en gebruikt.
Zaanstad daar ligt inmiddels een groot collectorveld bij ZVC ’22 en wordt de warmte gekoppeld aan het nieuwe zwembad De Slag. De gemeente noemt dit bijzonder omdat het om een hoofdveld van een voetbalvereniging gaat.
En er is inmiddels iets belangrijks veranderd
Er bestaat sinds augustus 2026 zelfs een openbare dataset “Warmtecollectorvelden (potentieel)” van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Daarin zijn Nederlandse kunstgrasvoetbalvelden opgenomen die potentieel geschikt kunnen zijn als warmtecollector. De dataset waarschuwt zelf dat de daadwerkelijke potentie van veel variabelen afhankelijk is en dat de techniek nog jong en in ontwikkeling is.
Er zijn inmiddels echte collectorvelden in Nederland, maar de techniek bevindt zich nog in de overgang van pilots naar bredere praktijktoepassing. Het is daarom te vroeg om de theoretische warmteopbrengst van een collectorveld als een gegarandeerde jaarlijkse energieopbrengst te presenteren.
Theoretische opbrengst → gemeten warmte → opgeslagen warmte → bruikbare warmte → daadwerkelijk geleverde warmte aan woningen/gebouw.
Handige links
- Kunstgrasvelden worden warmtebron voor honderden huishoudens – Warmte365
- Warmtecollectoren onder kunstgras wint aan populariteit – Warmte365
- Kunstgrasvelden als bron van energie | VNG
- Ontdek alles over collectorvelden voor jouw sportaccomodatie
- https://rheden.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/View/54f16cac-4594-4f2d-9d4d-1f194c973a7e?utm_source=chatgpt.com
- Warmtewinning uit kunstgras een stap dichterbij
Links van aanbieders collectorvelden
